پس از اینکه پدر مجنون، فرزند را سخت عاشق و از خانه فراری می بینید و سخنان او را می شنود زبان به پند او می گشاید. نقش بند سخن نظامی، آنچنان این پندنامه را پرسوز تصویر کرده است که هر چه شنیده باشید باز هم شنیدن دارد:
چون دید پدر به حال فرزند / آهی بزد و عمامه بفکند
نالید چو مرغ صبحگاهی / روزش چو شبی شد از سیاهی
گفت ای ورق شکنج دیده / چون دفتر گل ورق دریده
ای شیفته چند بیقراری؟ / وی سوخته چند خامکاری؟
چشم که رسید در جمالت؟ / نفرین که داد گوشمالت؟
خون که گرفت گردنت را؟ / خار که خلید دامنت را؟
از کار شدی چه کارت افتاد / در دیده کدام خارت افتاد
شوریده بود نه چون تو بدبخت / سختیش رسد نه این چنین سخت
مانده نشدی ز غم کشیدن؟ / وز طعنه دشمنان شنیدن
دل سیر نگستی از ملامت؟ / زنده نشدی بدین قیامت؟
بس کن هوسی که پیش بردی / کاب من و سنگ خویش بردی
در خرگه کار خرده کاری / عیبی است بزرگ بیقراری
عیب ارچه درون پوست بهتر / آیینه دوست دوست بهتر
آیینه ز روی راستگوئی / بنماید عیب تا بشوئی
آیینه ز خوب و زشت پاکست / این تعبیه خانه زای خاکست
بنشین وز دل رها کن این درد / آن به که نکوبی آهن سرد
گیرم که نداری آن صبوری / کز دوست کنی به صبر دوری
آخر کم از آنکه گاهگاهی / آیی و به ما کنی نگاهی
هرکس به هوای دل تکی راند / وز بهر گریختن تکی ماند
بیباده کفایتست مستی / بی آرزو آرزو پرستی
تو رفته به باد داده خرمن / من مانده چنین به کام دشمن
تا در من و در تو سکهای هست / این سکه بد رها کن از دست
تو رود زنی و من زنم ران / تو جامه دری و من درم جان
عشق ارز تو آتشی برافروخت / دل سوخت ترا مرا جگر سوخت
نومید مشو ز چاره جستن / کز دانه شگفت نیست رستن
کاری که نه زو امیدداری / باشد سبب امیدواری
در نومیدی بسی امید است / پایان شب سیه سپید است
با دولتیان نشین و برخیز / زین بخت گریز پای بگریز
آواره مباد دولت از دست / چون دولت هست کام دل هست
دولت سبب گره گشائیست / پیروزه خاتم خدائیست
فتحی که بدو جهان گشادند / در دامن دولتش نهادند
گر صبر کنی به صبر بیشک / دولت به تو آید اندک اندک
دریا که چنین فراخ رویست / پالایش قطرهای جویست
وان کوه بلند کابرناکست / جمع آمده ریزههای خاکست
هان تانشوی به صابری سست / گوهر به درنگ میتوان جست
بیرای مشوی که مرد بیرای / بیپای بود چو کرم بیپای
روباه ز گرگ بهره زان برد / کین رای بزرگ دارد آن خرد
دل را به کسی چه بایدت داد / کو ناوردت به سالها یاد
او بیتو چو گل تو پای در گل / او سنگ دل و تو سنگ بر دل
گر با تو حدیث او بگویند / رسوائی کار تو بجویند
زهریست به قهر نفس دادن / کژدم زده را کرفس دادن
مشغول شو ای پسر به کاری / تا بگذری از چنین شماری
هندو ز چه مغز پیل خارد؟ / تا هندوستان به یاد نارد
جانی و عزیزتر ز جانی / در خانه بمان که خان و مانی
از کوه گرفتنت چه خیزد؟ / جز آب که آن ز روی ریزد؟
هم سنگ درین رهست و هم چاه / میدار ز هر دو چشم بر راه
مستیز که شحنه در کمین است / زنجیر مبر که آهنین است
تو طفل رهی و فتنه رهدار / شمشیر ببین و سر نگهدار
پیشآر ز دوستان تنی چند / خوش باش به رغم دشمنی چند
