مجموعه رباعیات خیام

برخیز و بیا بتا برای دل ما / حل کن به جمال خویشتن مشکل ما
یک کوزه شراب تا بهم نوش کنیم / زان پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما
 
چون عهده نمی‌شود کسی فردا را / حالی خوش کن تو این دل شیدا را
می نوش بماهتاب ای ماه که ماه / بسیار بتابد و نیابد ما را
 
قرآن که مهین کلام خوانند آن را / گه گاه نه بر دوام خوانند آن را
بر گرد پیاله آیتی هست مقیم / کاندر همه جا مدام خوانند آن را
 
گر می نخوری طعنه مزن مستانرا / بنیاد مکن تو حیله و دستانرا
تو غره بدان مشو که می مینخوری / صد لقمه خوری که می غلام‌ست آنرا
 
هر چند که رنگ و بوی زیباست مرا / چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا
معلوم نشد که در طربخانه خاک / نقاش ازل بهر چه آراست مرا
 
مائیم ومی و مطرب واین کنج خراب / جان و دل و جام و جامه در رهن شراب
فارغ ز امید رحمت و بیم عذاب / آزاد ز خاک و باد و از آتش و آب
 
آن قصر که جمشید در او جام گرفت / آهو بچه کرد و شیر آرام گرفت
بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر / دیدی که چگونه گور بهرام گرفت
 
ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست / بی باده ارغوان نمیباید زیست
این سبزه که امروز تماشاگه ماست / تا سبزه خاک ما تماشاگه کیست
 
اکنون که گل سعادتت پربار است / دست تو ز جام می چرا بیکار است
می‌خور که زمانه دشمنی غدار است / دریافتن روز چنین دشوار است
 
امروز ترا دسترس فردا نیست  / و اندیشه فردات بجز سودا نیست
ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست / کاین باقی عمر را بها پیدا نیست
 
ای آمده از عالم روحانی تفت / حیران شده در پنج و چهار و شش و هفت
می نوش ندانی ز کجا آمده‌ای  / خوش باش ندانی بکجا خواهی رفت
 
ای چرخ فلک خرابی از کینه تست / بیدادگری شیوه دیرینه تست
ای خاک اگر سینه تو بشکافند  / بس گوهر قیمتی که در سینه تست
 
ایدل چو زمانه می‌کند غمناکت / ناگه برود ز تن روان پاکت
بر سبزه نشین و خوش بزی روزی چند / زان پیش که سبزه بردمد از خاکت
 
این بحر وجود آمده بیرون ز نهفت / کس نیست که این گوهر تحقیق نسفت
هر کس سخنی از سر سودا گفتند / ز آنروی که هست کس نمیداند گفت
 
این کوزه چو من عاشق زاری بوده است / در بند سر زلف نگاری بوده‌ست
این دسته که بر گردن او می‌بینی / دستی‌ست که برگردن یاری بوده‌ست
 
این کوزه که آبخواره مزدوری است / از دیده شاهست و دل دستوری است
هرکاسه می که برکف مخموری است / از عارض مستی و لب مستوری است
 
این کهنه رباط را که عالم نام است / و آرامگه ابلق صبح و شام است
بزمیست که وامانده صد جمشید است/ قصریست که تکیه‌گاه صد بهرام است
 
این یک دو سه روز نوبت عمر گذشت / چون آب بجویبار و چون باد بدشت
هرگز غم دو روز مرا یاد نگشت / روزیکه نیامده‌ست و روزیکه گذشت
 
بر چهره گل نسیم نوروز خوش است
در صحن چمن روی دلفروز خوش است
از دی که گذشت هر چه گویی خوش نیست
خوش باش و ز دی مگو که امروز خوش است
 
پیش از من و تو لیل و نهاری بوده است / گردنده فلک نیز بکاری بوده است
هرجا که قدم نهی تو بر روی زمین / آن مردمک چشم‌نگاری بوده است
 
تا چند زنم بروی دریاها خشت / بیزار شدم ز بت‌پرستان کنشت
خیام که گفت دوزخی خواهد بود / که رفت بدوزخ و که آمد ز بهشت
 
ترکیب پیاله‌ای که درهم پیوست / بشکستن آن روا نمیدارد مست
چندین سر وپای نازنین از سر و دست / از مهرکه پیوست وبه کین که شکست
 
ترکیب طبایع چون بکام تو دمی است / رو شاد بزی اگرچه برتو ستمی است
با اهل خرد باش که اصل تن تو / گردی و نسیمی و غباری و دمی است
 
چون ابر به نوروز رخ لاله بشست / برخیز و بجام باده کن عزم درست
کاین سبزه که امروز تماشاگه ماست / فردا همه از خاک تو برخواهد رست
 
چون بلبل مست راه در بستان یافت / روی گل و جام باده را خندان یافت
آمد به زبان حال در گوشم گفت / دریاب که عمر رفته را نتوان یافت
 
چون چرخ بکام یک خردمند نگشت / خواهی تو فلک هفت شمر خواهی هشت
چون باید مرد و آرزوها همه هشت / چه مور خورد بگور و چه گرگ بدشت
 
چون لاله بنوروز قدح گیر بدست / با لاله رخی اگر ترا فرصت هست
می نوش بخرمی که این چرخ کهن / ناگاه ترا چون خاک گرداند پست
 
چون نیست حقیقت و یقین اندر دست / نتوان به امید شک همه عمر نشست
هان تا ننهیم جام می از کف دست / در بی خبری مرد چه هشیار و چه مست
 
چون نیست حقیقت و یقین اندر دست
نتوان به امید شک همه عمر نشست
هان تا ننهیم جام می از کف دست
در بی خبری مرد چه هشیار و چه مست
 
خاکی که بزیر پای هر نادانی است / کف صنمی و چهره‌ی جانانی است
هر خشت که بر کنگره ایوانی است / انگشت وزیر یا سلطانی است
 
دارنده چو ترکیب طبایع آراست / از بهر چه او فکندش اندر کم و کاست
گر نیک آمد شکستن از بهر چه بود / ورنیک نیامد این صور عیب کراست
 
در پرده اسرار کسی را ره نیست / زین تعبیه جان هیچکس آگه نیست
جز در دل خاک هیچ منزلگه نیست / می خور که چنین فسانه‌ها کوته نیست
 
در خواب بدم مرا خردمندی گفت / کز خواب کسی را گل شادی نشکفت
کاری چکنی که با اجل باشد جفت / می خور که بزیر خاک میباید خفت
 
در دایره‌ای که آمد و رفتن ماست / او را نه بدایت نه نهایت پیداست
کس می نزند دمی در این معنی راست / کاین آمدن از کجا و رفتن بکجاست
 
در فصل بهار اگر بتی حور سرشت / یک ساغر می دهد مرا بر لب کشت
هرچند بنزد عامه این باشد زشت / سگ به زمن ار برم دگر نام بهشت
 
دریاب که از روح جدا خواهی رفت / در پرده اسرار فنا خواهی رفت
می نوش ندانی از کجا آمده‌ای / خوش باش ندانی به کجا خواهی رفت
 
ساقی گل و سبزه بس طربناک شده‌ست
دریاب که هفته دگر خاک شده‌ست
می نوش و گلی بچین که تا درنگری
گل خاک شده‌ست و سبزه خاشاک شده‌ست
 
عمریست مرا تیره و کاریست نه راست
محنت همه افزوده و راحت کم و کاست
شکر ایزد را که آنچه اسباب بلاست
ما را ز کس دگر نمیباید خواست
 
 
فصل گل و طرف جویبار و لب کشت / با یک دو سه اهل و لعبتی حور سرشت
پیش آر قدح که باده نوشان صبوح / آسوده ز مسجدند و فارغ ز کنشت
 
گر شاخ بقا ز بیخ بختت رست است / ور بر تن تو عمر لباسی چست است
در خیمه تن که سایبانی‌ست ترا / هان تکیه مکن که چارمیخش سست است
 
گویند کسان بهشت با حور خوش است / من میگویم که آب انگور خوش است
این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار / کاواز دهل شنیدن از دور خوش است
 
گویند مرا که دوزخی باشد مست / قولیست خلاف دل در آن نتوان بست
گر عاشق و میخواره بدوزخ باشند / فردا بینی بهشت همچون کف دست
 
من هیچ ندانم که مرا آنکه سرشت / از اهل بهشت کرد یا دوزخ زشت
جامی و بتی و بربطی بر لب کشت / این هر سه مرا نقد و ترا نسیه بهشت
 
مهتاب بنور دامن شب بشکافت / می نوش دمی بهتر از این نتوان یافت
خوش باش و میندیش که مهتاب بسی / اندر سر خاک یک بیک خواهد تافت
 
می خوردن و شاد بودن آیین منست / فارغ بودن ز کفر و دین دین منست
گفتم به عروس دهر کابین تو چیست / گفتا دل خرم تو کابین منست
 
می لعل مذابست وصراحی کان است / جسم است پیاله و شرابش جان است
آن جام بلورین که زمی خندان است / اشکی است که خون دل درو پنهان است
 
می نوش که عمر جاودانی اینست / خود حاصلت از دور جوانی اینست
هنگام گل و باده و یاران سرمست / خوش باش دمی که زندگانی اینست
 
نیکی و بدی که در نهاد بشر است / شادی و غمی که در قضا و قدر است
با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل / چرخ از تو هزار بار بیچاره‌تر است
 
در هر دشتی که لاله‌زاری بوده‌ست / از سرخی خون شهریاری بوده‌ست
هر شاخ بنفشه کز زمین میروید / خالی است که بر رخ نگاری بوده‌ست
 
هر ذره که در خاک زمینی بوده است / پیش از من و تو تاج و نگینی بوده است
گرد از رخ نازنین به آزرم فشان / کانهم رخ خوب نازنینی بوده است
 
هر سبزه که برکنار جوئی رسته است / گویی ز لب فرشته خویی رسته است
پا بر سر سبزه تا بخواری ننهی / کان سبزه ز خاک لاله رویی رسته است
 
یک جرعه می ز ملک کاووس به است / از تخت قباد و ملکت طوس به است
هر ناله که رندی به سحرگاه زند / از طاعت زاهدان سالوس به است
 
چون عمر بسر رسد چه شیرین و چه تلخ
پیمانه که پر شود چه بغداد و چه بلخ
می نوش که بعد از من و تو ماه بسی
از سلخ به غره آید از غره به سلخ
 
آنانکه محیط فضل و آداب شدند / در جمع کمال شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نبردند برون / گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند
 
آن را که به صحرای علل تاخته‌اند / بی او همه کارها بپرداخته‌اند
امروز بهانه‌ای در انداخته‌اند / فردا همه آن بود که در ساخته‌اند
 
آنها که کهن شدند و اینها که نوند / هر کس بمراد خویش یک تک بدوند
این کهنه جهان بکس نماند باقی / رفتند و رویم دیگر آیند و روند
 
آنکس که زمین و چرخ و افلاک نهاد / بس داغ که او بر دل غمناک نهاد
بسیار لب چو لعل و زلفین چو مشک / در طبل زمین و حقه خاک نهاد
 
آرند یکی و دیگری بربایند / بر هیچ کسی راز همی نگشایند
ما را ز قضا جز این قدر ننمایند / پیمانه عمر ما است می‌پیمایند
 
اجرام که ساکنان این ایوانند / اسباب تردد خردمندانند
هان تاسر رشته خرد گم نکنی/ کانان که مدبرند سرگردانند
 
از آمدنم نبود گردون را سود / وز رفتن من جلال و جاهش نفزود
وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود / کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود
 
از رنج کشیدن آدمی حر گردد / قطره چو کشد حبس صدف در گردد
گر مال نماند سر بماناد بجای / پیمانه چو شد تهی دگر پر گردد
 
افسوس که سرمایه ز کف بیرون شد / در پای اجل بسی جگرها خون شد
کس نامد از آن جهان که پرسم از وی / کاحوال مسافران عالم چون شد
 
افسوس که نامه جوانی طی شد / و آن تازه بهار زندگانی دی شد
آن مرغ طرب که نام او بود شباب / افسوس ندانم که کی آمد کی شد
 
ای بس که نباشیم و جهان خواهد بود / نی نام زما و نی‌نشان خواهد بود
زین پیش نبودیم و نبد هیچ خلل / زین پس چو نباشیم همان خواهد بود
 
این عقل که در ره سعادت پوید / روزی صد بار خود ترا می‌گوید
دریاب تو این یکدم وقتت که نی / آن تره که بدروند و دیگر روید
 
این قافله عمر عجب میگذرد / دریاب دمی که با طرب میگذرد
ساقی غم فردای حریفان چه خوری / پیش آر پیاله را که شب میگذرد
 
بر پشت من از زمانه تو میاید / وز من همه کار نانکو میاید
جان عزم رحیل کرد و گفتم بمرو / گفتا چکنم خانه فرو میاید
 
بر چرخ فلک هیچ کسی چیر نشد / وز خوردن آدمی زمین سیر نشد
مغرور بدانی که نخورده‌ست ترا / تعجیل مکن هم بخورد دیر نشد
 
بر چشم تو عالم ارچه می‌آرایند / مگرای بدان که عاقلان نگرایند
بسیار چو تو روند و بسیار آیند / بربای نصیب خویش کت بربایند
 
بر من قلم قضا چو بی من رانند / پس نیک و بدش ز من چرا میدانند
دی بی من و امروز چو دی بی من و تو  / فردا به چه حجتم به داور خوانند
 
تا چند اسیر رنگ و بو خواهی شد / چند از پی هر زشت و نکو خواهی شد
گر چشمه زمزمی و گر آب حیات / آخر به دل خاک فرو خواهی شد
 
تا راه قلندری نپویی نشود / رخساره بخون دل نشویی نشود
سودا چه پزی تا که چو دلسوختگان / آزاد به ترک خود نگویی نشود
 
تا زهره و مه در آسمان گشت / بهتر ز می ناب کسی هیچ ندید
من در عجبم ز میفروشان کایشان / به زانکه فروشند چه خواهند خرید
 
چون روزی و عمر بیش و کم نتوان کرد / دل را به کم و بیش دژم نتوان کرد
کار من و تو چنانکه رای من و تست / از موم بدست خویش هم نتوان کرد
 
حیی که بقدرت سر و رو می‌سازد / همواره هم او کار عدو می‌سازد
گویند قرابه گر مسلمان نبود / او را تو چه گویی که کدو می‌سازد
 
در دهر چو آواز گل تازه دهند / فرمای بتا که می به اندازه دهند
از حور و قصور و ز بهشت و دوزخ / فارغ بنشین که آن هر آوازه دهند
 
در دهر هر آن که نیم نانی دارد / از بهر نشست آشیانی دارد
نه خادم کس بود نه مخدوم کسی / گو شاد بزی که خوش جهانی دارد
 
دهقان قضا بسی چو ما کشت و درود / غم خوردن بیهوده نمیدارد سود
پر کن قدح می به کفم درنه زود / تا باز خورم که بودنیها همه بود
 
روزیست خوش و هوا نه گرم است و نه سرد / ابر از رخ گلزار همی شوید گرد
بلبل به زبان پهلوی با گل زرد / فریاد همی کند که می باید خورد
 
زان پیش که بر سرت شبیخون آرند / فرمای که تا باده گلگون آرند
تو زر نی ای غافل نادان که ترا / در خاک نهند و باز بیرون آرند
 
عمرت تا کی به خودپرستی گذرد / یا در پی نیستی و هستی گذرد
می نوش که عمریکه اجل در پی اوست / آن به که به خواب یا به مستی گذرد
 
کس مشکل اسرار اجل را نگشاد / کس یک قدم از دایره بیرون ننهاد
من می‌نگرم ز مبتدی تا استاد / عجز است به دست هر که از مادر زاد
 
کم کن طمع از جهان و میزی خرسند / از نیک و بد زمانه بگسل پیوند
می در کف و زلف دلبری گیر که زود / هم بگذرد و نماند این روزی چند
 
گرچه غم و رنج من درازی دارد / عیش و طرب تو سرفرازی دارد
بر هر دو مکن تکیه که دوران فلک / در پرده هزار گونه بازی دارد
 
گردون ز زمین هیچ گلی برنارد / کش نشکند و هم به زمین نسپارد
گر ابر چو آب خاک را بردارد / تا حشر همه خون عزیزان بارد
 
گر یک نفست ز زندگانی گذرد /مگذار که جز به شادمانی گذرد
هشدار که سرمایه سودای جهان / عمرست چنان کش گذرانی گذرد
 
گویند بهشت و حورعین خواهد بود / آنجا می و شیر و انگبین خواهد بود
گر ما می و معشوق گزیدیم چه باک / چون عاقبت کار چنین خواهد بود
 
گویند بهشت و حور و کوثر باشد / جوی می و شیر و شهد و شکر باشد
پر کن قدح باده و بر دستم نه / نقدی ز هزار نسیه خوشتر باشد
 
گویند هر آن کسان که با پرهیزند / زانسان که بمیرند چنان برخیزند
ما با می و معشوقه از آنیم مدام  / باشد که به حشرمان چنان انگیزند
 
می خور که ز دل کثرت و قلت ببرد / و اندیشه هفتاد و دو ملت ببرد
پرهیز مکن ز کیمیایی که از او / یک جرعه خوری هزار علت ببرد
 
هر راز که اندر دل دانا باشد / باید که نهفته‌تر ز عنقا باشد
کاندر صدف از نهفتگی گردد در / آن قطره که راز دل دریا باشد
 
هر صبح که روی لاله شبنم گیرد / بالای بنفشه در چمن خم گیرد
انصاف مرا ز غنچه خوش می‌آید / کو دامن خویشتن فراهم گیرد
 
هرگز دل من ز علم محروم نشد / کم ماند ز اسرار که معلوم نشد
هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز / معلومم شد که هیچ معلوم نشد
 
هم دانه امید به خرمن ماند / هم باغ و سرای بی تو و من ماند
سیم و زر خویش از درمی تا بجوی / با دوست بخور گر نه بدشمن ماند
 
یاران موافق همه از دست شدند / در پای اجل یکان یکان پست شدند
خوردیم ز یک شراب در مجلس عمر / دوری دو سه پیشتر ز ما مست شدند
 
یک جام شراب صد دل و دین ارزد / یک جرعه می مملکت چین ارزد
جز باده لعل نیست در روی زمین / تلخی که هزار جان شیرین ارزد
 
یک قطره آب بود با دریا شد / یک ذره خاک با زمین یکتا شد
آمد شدن تو اندرین عالم چیست / آمد مگسی پدید و ناپیدا شد
 
یک نان به دو روز اگر بود حاصل مرد / از کوزه شکسته‌ای دمی آبی سرد
مامور کم از خودی چرا باید بود / یا خدمت چون خودی چرا باید کرد
 
آن لعل در آبگینه ساده بیار / و آن محرم و مونس هر آزاده بیار
چون میدانی که مدت عالم خاک / باد است که زود بگذرد باده بیار
 
از بودنی ایدوست چه داری تیمار / وزفکرت بیهوده دل و جان افکار
خرم بزی و جهان بشادی گذران / تدبیر نه با تو کرده‌اند اول کار
 
افلاک که جز غم نفزایند دگر / ننهند بجا تا نربایند دگر
ناآمدگان اگر بدانند که ما / از دهر چه میکشیم نایند دگر
 
ایدل غم این جهان فرسوده مخور / بیهوده نی غمان بیهوده مخور
چون بوده گذشت و نیست نابوده پدید / خوش باش غم بوده و نابوده مخور
 
ایدل همه اسباب جهان خواسته گیر / باغ طربت به سبزه آراسته گیر
و آنگاه بر آن سبزه شبی چون شبنم / بنشسته و بامداد برخاسته گیر
 
این اهل قبور خاک گشتند و غبار / هر ذره ز هر ذره گرفتند کنار
آه این چه شراب است که تا روز شمار / بیخود شده و بی‌خبرند از همه کار
 
خشت سر خم ز ملکت جم خوشتر / بوی قدح از غذای مریم خوشتر
آه سحری ز سینه خماری / از ناله بوسعید و ادهم خوشتر
 
در دایره سپهر ناپیدا غور / جامی‌ست که جمله را چشانند بدور
نوبت چو به دور تو رسد آه مکن / می نوش به خوشدلی که دور است نه جور
 
دی کوزه‌گری بدیدم اندر بازار / بر پاره گلی لگد همی زد بسیار
و آن گل بزبان حال با او می‌گفت / من همچو تو بوده‌ام مرا نیکودار
 
ز آن می که حیات جاودانیست بخور / سرمایه لذت جوانی است بخور
سوزنده چو آتش است لیکن غم را / سازنده چو آب زندگانی است بخور
 
گر باده خوری تو با خردمندان خور / یا با صنمی لاله رخی خندان خور
بسیار مخور و رد مکن فاش مساز / اندک خور و گه گاه خور و پنهان خور
 
وقت سحر است خیز ای طرفه پسر / پر باده لعل کن بلورین ساغر
کاین یکدم عاریت در این گنج فنا / بسیار بجوئی و نیابی دیگر
 
از جمله رفتگان این راه دراز / باز آمده کیست تا بما گوید باز
پس بر سر این دو راهه‌ی آز و نیاز / تا هیچ نمانی که نمی‌آیی باز
 
ای پیر خردمند پگه‌تر برخیز / و آن کودک خاکبیز را بنگر تیز
پندش ده گو که نرم نرمک می‌بیز / مغز سر کیقباد و چشم پرویز
 
وقت سحر است خیز ای مایه ناز / نرمک نرمک باده خور و چنگ نواز
کانها که بجایند نپایند بسی / و آنها که شدند کس نمیاید باز
 
مرغی دیدم نشسته بر باره طوس / در پیش نهاده کله کیکاووس
با کله همی گفت که افسوس افسوس / کو بانگ جرسها و کجا ناله کوس
 
جامی است که عقل آفرین میزندش / صد بوسه ز مهر بر جبین میزندش
این کوزه‌گر دهر چنین جام لطیف / می‌سازد و باز بر زمین میزندش
 
خیام اگر ز باده مستی خوش باش / با ماهرخی اگر نشستی خوش باش
چون عاقبت کار جهان نیستی است / انگار که نیستی چو هستی خوش باش
 
در کارگه کوزه‌گری رفتم دوش / دیدم دو هزار کوزه گویا و خموش
ناگاه یکی کوزه برآورد خروش / کو کوزه‌گر و کوزه‌خر و کوزه فروش
 
ایام زمانه از کسی دارد ننگ / کو در غم ایام نشیند دلتنگ
می خور تو در آبگینه با ناله چنگ / زان پیش که آبگینه آید بر سنگ
 
از جرم گل سیاه تا اوج حل / کردم همه مشکلات کلی را حل
بگشادم بندهای مشکل به حیل / هر بند گشاده شد بجز بند اجل
 
با سرو قدی تازه‌تر از خرمن گل / از دست منه جام می و دامن گل
زان پیش که ناگه شود از باد اجل / پیراهن عمر ما چو پیراهن گل
 
ای دوست بیا تا غم فردا نخوریم / وین یکدم عمر را غنیمت شمریم
فردا که ازین دیر فنا درگذریم  / با هفت هزار سالگان سر بسریم
 
این چرخ فلک که ما در او حیرانیم / فانوس خیال از او مثالی دانیم
خورشید چراغداران و عالم فانوس / ما چون صوریم کاندر او حیرانیم
 
برخیز ز خواب تا شرابی بخوریم / زان پیش که از زمانه تابی بخوریم
کاین چرخ ستیزه روی ناگه روزی / چندان ندهد زمان که آبی بخوریم
 
برخیزم و عزم باده ناب کنم / رنگ رخ خود به رنگ عناب کنم
این عقل فضول پیشه را مشتی می / بر روی زنم چنانکه در خواب کنم
 
بر مفرش خاک خفتگان می‌بینم / در زیرزمین نهفتگان می‌بینم
چندانکه به صحرای عدم مینگرم / ناآمدگان و رفتگان می‌بینم
 
تا چند اسیر عقل هر روزه شویم / در دهر چه صد ساله چه یکروزه شویم
در ده تو بکاسه می از آن پیش که ما / در کارگه کوزه‌گران کوزه شویم
 
چون نیست مقام ما در این دهر مقیم
پس بی می و معشوق خطائیست عظیم
تا کی ز قدیم و محدث امیدم و بیم
چون من رفتم جهان چه محدث چه قدیم
 
خورشید به گل نهفت می‌نتوانم / و اسراز زمانه گفت می‌نتوانم
از بحر تفکرم برآورد خرد / دری که ز بیم سفت می‌نتوانم
 
دشمن به غلط گفت من فلسفیم / ایزد داند که آنچه او گفت نیم
لیکن چو در این غم آشیان آمده‌ام / آخر کم از آنکه من بدانم که کیم
 
مائیم که اصل شادی و کان غمیم / سرمایه‌ی دادیم و نهاد ستمیم
پستیم و بلندیم و کمالیم و کمیم / آئینه‌ی زنگ خورده و جام جمیم
 
من می نه ز بهر تنگدستی نخورم / یا از غم رسوایی و مستی نخورم
من می ز برای خوشدلی میخوردم / اکنون که تو بر دلم نشستی نخورم
 
من بی می ناب زیستن نتوانم / بی باده کشید بارتن نتوانم
من بنده آن دمم که ساقی گوید / یک جام دگر بگیر و من نتوانم
 
هر یک چندی یکی برآید که منم / با نعمت و با سیم و زر آید که منم
چون کارک او نظام گیرد / ناگه اجل از کمین برآید که منم
 
یک چند بکودکی باستاد شدیم / یک چند به استادی خود شاد شدیم
پایان سخن شنو که ما را چه رسید / از خاک در آمدیم و بر باد شدیم
 
یک روز ز بند عالم آزاد نیم / یک دمزدن از وجود خود شاد نیم
شاگردی روزگار کردم بسیار / در کار جهان هنوز استاد نیم
 
از دی که گذشت هیچ ازو یاد مکن / فردا که نیامده ست فریاد مکن
برنامده و گذشته بنیاد مکن / حالی خوش باش و عمر بر باد مکن
 
ای دیده اگر کور نی گور ببین  / وین عالم پر فتنه و پر شور ببین
شاهان و سران و سروران زیر گلند / روهای چو مه در دهن مور بین
 
برخیز و مخور غم جهان گذران / بنشین و دمی به شادمانی گذران
در طبع جهان اگر وفایی بودی / نوبت بتو خود نیامدی از دگران
 
چون حاصل آدمی در این شورستان / جز خوردن غصه نیست تا کندن جان
خرم دل آنکه زین جهان زود برفت / و آسوده کسی که خود نیامد به جهان
 
رفتم که در این منزل بیداد بدن / در دست نخواهد بر خنگ از باد بدن
آن را باید به مرگ من شاد بدن / کز دست اجل تواند آزاد بدن
 
رندی دیدم نشسته بر خنگ زمین / نه کفر و نه اسلام و نه دنیا و نه دین
نه حق نه حقیقت نه شریعت نه یقین / اندر دو جهان کرا بود زهره این
 
قانع به یک استخوان چو کرکس بودن / به ز آن که طفیل خوان ناکس بودن
با نان جوین خویش حقا که به است / کالوده و پالوده هر خس بودن
 
قومی متفکرند اندر ره دین / قومی به گمان فتاده در راه یقین
میترسم از آن که بانگ آید روزی / کای بیخبران راه نه آنست و نه این
 
گاویست در آسمان و نامش پروین / یک گاو دگر نهفته در زیر زمین
چشم خردت باز کن از روی یقین / زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین
 
گر بر فلکم دست بدی چون یزدان / برداشتمی من این فلک را ز میان
از نو فلکی دگر چنان ساختمی / کازاده بکام دل رسیدی آسان
 
مشنو سخن از زمانه ساز آمدگان / می خواه مروق به طراز آمدگان
رفتند یکان یکان فراز آمدگان / کس می ندهد نشان ز بازآمدگان
 
می خوردن و گرد نیکوان گردیدن / به زانکه بزرق زاهدی ورزیدن
گر عاشق و مست دوزخی خواهد بود / پس روی بهشت کس نخواهد دیدن
 
نتوان دل شاد را به غم فرسودن / وقت خوش خود بسنگ محنت سودن
کس غیب چه داند که چه خواهد بودن / می باید و معشوق و به کام آسودن
 
آن قصر که با چرخ همیزد پهلو / بر درگه آن شهان نهادندی رو
دیدیم که بر کنگره‌اش فاخته‌ای / بنشسته همی گفت که کوکوکوکو
 
از آمدن و رفتن ما سودی کو / وز تار امید عمر ما پودی کو
چندین سروپای نازنینان جهان / می‌سوزد و خاک می‌شود دودی کو
 
از تن چو برفت جان پاک من و تو / خشتی دو نهند بر مغاک من و تو
و آنگاه برای خشت گور دگران / در کالبدی کشند خاک من و تو
 
می‌خور که فلک بهر هلاک من و تو / قصدی دارد بجان پاک من و تو
در سبزه نشین و می روشن میخور / کاین سبزه بسی دمد ز خاک من و تو
 
از هر چه بجر می است کوتاهی به / می هم ز کف بتان خرگاهی به
مستی و قلندری و گمراهی به / یک جرعه می ز ماه تا ماهی به
 
بنگر ز صبا دامن گل چاک شده / بلبل ز جمال گل طربناک شده
در سایه گل نشین که بسیار این گل / در خاک فرو ریزد و ما خاک شده
 
تا کی غم آن خورم که دارم یا نه / وین عمر به خوشدلی گذارم یا نه
پرکن قدح باده که معلومم نیست / کاین دم که فرو برم برآرم یا نه
 
یک جرعه می کهن ز ملکی نو به / وز هرچه نه می طریق بیرون شو به
در دست به از تخت فریدون صد بار / خشت سر خم ز ملک کیخسرو به
 
آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشی / معذوری اگر در طلبش میکوشی
باقی همه رایگان نیرزد هشدار / تا عمر گرانبها بدان نفروشی
 
از آمدن بهار و از رفتن دی / اوراق وجود ما همی گردد طی
می خورد مخور اندوه که فرمود حکیم / غمهای جهان چو زهر و تریاقش می
 
از کوزه‌گری کوزه خریدم باری / آن کوزه سخن گفت ز هر اسراری
شاهی بودم که جام زرینم بود / اکنون شده‌ام کوزه هر خماری
 
ای آنکه نتیجه‌ی چهار و هفتی / وز هفت و چهار دایم اندر تفتی
می خور که هزار بار بیشت گفتم / باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی
 
ایدل تو به اسرار معما نرسی / در نکته زیرکان دانا نرسی
اینجا به می لعل بهشتی می ساز / کانجا که بهشت است رسی یا نرسی
 
ای دوست حقیقت شنواز من سخنی / با باده لعل باش و با سیم تنی
کانکس که جهان کرد فراغت دارد / از سبلت چون تویی و ریش چو منی
 
ای کاش که جای آرمیدن بودی / یا این ره دور را رسیدن بودی
کاش از پی صد هزار سال از دل خاک / چون سبزه امید بر دمیدن بودی
 
بر سنگ زدم دوش سبوی کاشی / سرمست بدم که کردم این عیاشی
با من بزبان حال می گفت سبو / من چو تو بدم تو نیز چون من باشی
 
بر شاخ امید اگر بری یافتمی / هم رشته خویش را سری یافتمی
تا چند ز تنگنای زندان وجود / ای کاش سوی عدم دری یافتمی
 
بر گیر پیاله و سبو ای دلجوی  / فارغ بنشین بکشتزار و لب جوی
بس شخص عزیز را که چرخ بدخوی / صد بار پیاله کرد و صد بار سبوی
 
پیری دیدم به خانه‌ی خماری / گفتم نکنی ز رفتگان اخباری
گفتا می خور که همچو ما بسیاری / رفتند و خبر باز نیامد باری
 
تا چند حدیث پنج و چار ای ساقی / مشکل چه یکی چه صد هزار ای ساقی
خاکیم همه چنگ بساز ای ساقی / بادیم همه باده بیار ای ساقی
 
چندان که نگاه می‌کنم هر سویی / در باغ روانست ز کوثر جویی
صحرا چو بهشت است ز کوثر گم گوی  / بنشین به بهشت با بهشتی رویی
 
خوش باش که پخته‌اند سودای تو دی / فارغ شده‌اند از تمنای تو دی
قصه چه کنم که به تقاضای تو دی / دادند قرار کار فردای تو دی
 
در کارگه کوزه‌گری کردم رای / در پایه چرخ دیدم استاد بپای
میکرد دلیر کوزه را دسته و سر / از کله پادشاه و از دست گدای
 
در گوش دلم گفت فلک پنهانی / حکمی که قضا بود ز من میدانی
در گردش خویش اگر مرا دست بدی / خود را برهاندمی ز سرگردانی
 
زان کوزه‌ی می که نیست در وی ضرری / پر کن قدحی بخور بمن ده دگری
زان پیشتر ای صنم که در رهگذری / خاک من و تو کوزه‌کند کوزه‌گری
 
گر آمدنم بخود بدی نامدمی / ور نیز شدن بمن بدی کی شدمی
به زان نبدی که اندر این دیر خراب / نه آمدمی نه شدمی نه بدمی
 
گر دست دهد ز مغز گندم نانی / وز می دو منی ز گوسفندی رانی
با لاله رخی و گوشه بستانی / عیشی بود آن نه حد هر سلطانی
 
گر کار فلک به عدل سنجیده بدی / احوال فلک جمله پسندیده بدی
ور عدل بدی بکارها در گردون / کی خاطر اهل فضل رنجیده بدی
 
هان کوزه‌گرا بپای اگر هشیاری / تا چند کنی بر گل مردم خواری
انگشت فریدون و کف کیخسرو / بر چرخ نهاده ای چه می‌پنداری
 
هنگام صبوح ای صنم فرخ پی / برساز ترانه‌ای و پیش‌آور می
کافکند بخاک صد هزاران جم و کی / این آمدن تیرمه و رفتن دی

یاد روز خیام

جهانی ستایند خیام را / که اندیشه ها بی کم و کاست گفت

پسندید هر چیز را در جهان / نترسید از هیچکس ، راست گفت

دل عالمی را به گفتار برد / چرا چون دلش هر چه میخواست گفت